ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ — ਉੱਨੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ

ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਰਾਭੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਰਦੂ ਅੰਕ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—‘ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਕਾ ਦੁਸ਼ਮਣ’। ਇਹ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਕ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਉਦੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।

ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਸਰਾਭਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ ਕਰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਤਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਦੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ। ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਾਭਾ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। 1913 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।

ਸਰਾਭੇ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਛਾਪਾ ਮਸ਼ੀਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਸਰਾਭਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ—

ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ,

ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖਾਲੀਆਂ ਨੇ।

ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਛਿੜੀ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਵਤਨ ਪਰਤਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੱਦਾ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਰਾਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਵੱਡੇ ਜਥਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੋਲੰਬੋ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਫਰਵਰੀ 1915 ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸੂਹ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਰਾਭਾ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 13 ਸਤੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਤੇ ਛੇ ਹੋਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਸਰਾਭੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਦੇਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ।

ਚਮਨ ਲਾਲ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਦਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰੀਡਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭੇ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ 1927 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਛਪੇ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛਪੇ ਸਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਜੇ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਸੀ। ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਯਾਦ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਵਤਨ ਪਰਤ ਕੇ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਨੀ ਸਾਲਾਂ ’ਤੇ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਦੀਪਾ ਬੰਡਾਲਾ

ਐਡਮਿੰਟਨ, ਕੈਨੇਡਾ

+14163996594